میرزا محمد حسن حسینی شیرازی از علمای بزرگ و موثر معاصر شیعه محسوب می گردد. وی ازآن رو که در عمل سیاسی نیز وارد شد، اثر شگرفی در تاریخ ایران به جای گذاشت و جایگاه مهمی در سیر اندیشه سیاسی شیعه دارد. بنابراین پرداختن به اندیشه سیاسی ایشان ضروری به نظر می رسد. هر چند نمی توان به شکل شفاف نظریه حکومت خاصی در اندیشه آیت اله شیرازی استخراج کرد ولی با جستجو در اظهارنظرها و برخی نامه ها یا پاسخ به استفتاء هایی که از وی به جای مانده است، می توان به شبه نظریه یا دیدگاه رسید. مقاله حاضر می کوشد با رویکرد توصیفی تحلیلی و بر اساس نظریه بحران اسپریگنز به درک دیدگاه میرزای شیرازی در تحلیل و تجویز نظام مطلوب قدرت بپردازد و طی آن چهار مرحله نظریه بحران به ترتیب: برهم خوردن تعادل سیاسی و خطر نفوذ بیگانگان بحران های اصلی زمانه میرزای شیرازی، نفوذ فرهنگی و سیاسی بیگانگان درک مشکله اصلی توسط میرزا، اصل اغتصاب و حفظ کیان اسلامی نظام مطلوب میرزا برای بازسازی جامعه و در نهایت الگوی دو بخشی احکام شرعی احکام عرفی، در قدرت با تفوق فقها تجویز و توصیف میرزا برای حل بحران زمانه خود بیان می گردد.

یکی از رویدادهای قابل­ تأمل و جریان ساز تاریخ معاصر، مهاجرت میرزای شیرازی به سامرا (1291-1312 ق) و اقامت ایشان در این شهر بود. یافته­ های این پژوهش، نشان می دهد که عواملی نظیر فضای منجمد فکری حاکم بر شهر نجف و دوری­ گزینی حوزه­ آموزشی آن از سیاست، عمران و آبادانی شهر سامرا، اندیشه­ تقریب­ گرایی شیعه و سنی در شهر با توجه به بافت اجتماعی عمدتاً سنی آن، دغدغه­ ایجاد یک ظرفیت آموزشی جدید و توجه نگاه­ ها به مهدویت، به مهاجرت میرزای شیرازی به این شهر انجامید. پیامدهای غالب این مهاجرت، تأسیس مکتب آموزشی و فقهی سامرا و تبدیل آن به نقطه­ ثقل مرجعیت جهان اسلام، اهتمام به امر تصنیف بر اساس نیازمحوری، به صحنه آمدن فقه در امور سیاسی، روشن گری افکار و باورپذیر نمودن غلبه بر تابوی استبداد، شکل گیری اولین حکومت مشروطه­ مشروعه در لارستان فارس، استعمارستیزی و پرورش شمار انبوهی از علما و دانش­ آموختگان مبارز و مخالف­ خوان در جهان اسلام بود.

در این پژوهش به افکار سیاسی و اجتماعی زعمای شیعه(خاندان کاشف الغطا، حجت الاسلام شفتی، محمد حسن نجفی، شیخ انصاری و میرزای شیرازی )همینطور برخی از مراجع مطرح درایران (ملا احمد نراقی، صاحب ریاض، محقق قمی و سید محمد مجاهد)از ابتدای حکومت قاجار تا پایان سلطنت ناصر الدین با تمسک به آثار فقهی ایشان پرداخته شده است، در طول این نگارش تحولات فکری فقها به قبل و بعد از جنگ دوم ایران و روس تقسیم می شود که در تبیین هویت و تبار تاریخی نظریه ولایت فقیه اهمیت ویژه ای داردو در صدد پاسخ به این سوال است که آیا نظریه ولایت فقیه یابه عبارت دیگر حکومت فقیه از گذشته وجود داشته یا صرفا در نیم قرن اخیر توسط برخی جریان ها در داخل ایران مطرح شده است؟ دراین نوشته به جایگاه مقام ولایت فقیه در دوره صفویه نیز اشاره ای شده که میتواند دربیان آنچه که بعد ها یعنی در دوره قاجار رخ میدهد کمک کننده باشد.

اندیشه سیاسی علمای شیعه با قدرت یابی قاجاریه، تحول چشمگیری یافت و بین علمای اصولی شیعه و پادشاهان آغازین قاجار، با هدف جلوگیری از نفوذ اخباریون، شیخی ها، صوفیان و دفاع از کشور اسلامی در برابر هجوم بیگانه، همکاری و همدلی به وجود آمد. دلبستگی شاه به شعایر مذهبی و نیاز به مشروعیت بخشیدن به حکومت خاندان قاجار در این همگرایی بی تاثیر نبود.میرزای قمی، معروف به محقق قمی و صاحب کتاب القوانین که مورد احترام آقا محمدخان و فتحعلی شاه بود. با ارسال نامه هایی به آنها خواستار اجرای عدالت و احکام الهی شد. او در این نامه ها و در دیگر آثارش، اندیشه سیاسی خود را درباره حکومت اسلامی تبیین نمود. این مقاله ضمن بیان سیر حوادث سیاسی و عملکرد میرزای قمی در برابر آن حوادث، به بررسی اندیشه این عالم فرزانه درباره حکومت اسلامی می پردازد.

آزادی، خواسته فطری انسان است و به تناسب مقتضیات و میزان درک مردم، مطالبه آزادی یکسان نبوده است. در طول تاریخ درباره آن گفتگوهای بسیاری، صورت گرفته است. صدور اعلامیه جهانی حقوق بشر در سال 1948 و فراگیری مساله آزادی و آزادی عقیده و بیان، واکنش های متفاوتی را در پی داشته است. آزادی ارمغان اسلام و آزادی عقیده، در منابع اسلامی مورد تاکید بوده و دانشمندان کلامی و فلسفی ، با رد جبر و تفویض، و اقامه برهان، آزادی و اختیار انسان را اثبات کرده اند. فقهای عالم به زمان، در آزادی و دخالت دادن آراء مردم در سرنوشت مملکت و تبدیل حکومت های مستبده به ولاتیه و مشروطه، جهاد کرده اند. نفی دیکتاتوری و رهایی از خرافات، برقراری آزادی و عدالت، در آراء و مجاهدت های فقهای نامداری، همچون میرزای نائینی و امام خمینی در زمان معاصر، گویای این حقیقت است.روش تحقیق، نظری و توصیفی و با استفاده ازکتابخانه و رساله ها و نظر برخی محققین می باشد. ساختار این مقاله، دارای سه فراز است: اول- بیان آزادی از دیدگاه بعضی دانشمندان، و حکمای اسلام دوم- آزادی در دیدگاه اسلام، سوم- آراء و سیره دو فقیه حکیم پایان بخش این مقاله است.